السيد الطباطبائي
10
مجموعه رسائل ( فارسى )
بودهاند ، با قيام ! و اقدام خود عليه اين پرتوافكنى ، از اين فيض جوشان علمى ناشى از دانش و آگاهى ، حريت و آزاد انديشى ، جلوگيرى نمودند . . . . اصولًا علامه طباطبائى علاوه بر مدارج علمى بالا ، در زمينه « آزاد انديشى » در آن مرحله از اوج قرار داشت كه « فيلسوف آزاد انديش » ناميده شد . . كه يكى از شاگردان برجسته ايشان ، جناب آقاى دكتر غلامحسين دينانى ، در اين رابطه مىگويد : « . . . مرحوم علامه طباطبائى استاد بزرگ و عالى مقام ، شخصيتى است كه اگر به حوزه قم وارد نمىشد ، نمىدانم براى قم و حوزه آن به طور كلى و براى شخص من به صورت جزئى ، چه اتفاقى مىافتاد ؟ علامه طباطبائى امروز در ايران شناخته شده است . همه او را مىشناسند ؛ شخص گمنامى نيست . شاگردانش در سطوح مختلف مصدر امورند ؛ چه امور علمى و چه امور اجرايى . او در اين كشور منشأ آثار زيادى است ؛ ولى معتقدم آن چنان كه بايد ، هنوز شناخته شده نيست . اهل تفسير او را با تفسير كبير الميزان مىشناسند كه البته مهم است و يكى از بهترين و مهمترين تفاسيرى است كه تاكنون بر قرآن كريم نوشته شده است ؛ عدهاى او را به عنوان عابد و زاهد و عارف مىشناسند كه دستورات ذكرى به اشخاص داده است و خود نيز اهل ذكر و عرفان بود و استادانش عارف بودند ، مثل مرحوم قاضى طباطبائى . كسانى كه با علامه آشنايى دارند ، مقام عرفانى او را مىدانند ، هرچند كه در زمينه عرفان ، اثر روشن و شايعى به صورت مستقيم منتشر نكرد ؛ ولى گفتار و كردارش همه عرفانى بود و همه ديدهاند . زهد و عرفان و ادبش بى نظير بود . او در برخورد با شاگردان و غير شاگردان و مقوله ادب ، نمونه بود . مقام فلسفى او را نيز همه مىدانند . بسيارى از رجال كشور در فلسفه شاگردش بودهاند . بزرگان و فيلسوفان فعلى ، در حوزه و جاهاى ديگر غالباً شاگردان او هستند . كتاب بداية الحكمه و نهاية الحكمه ايشان در دسترس است و همه مىخوانند و مقام فلسفى ايشان را نشان مىدهد و همچنين تعليقاتى كه بر اسفار ملاصدرا و بحارالانوار